Do dziś pamiętam ten moment, a musiało to być gdzieś pod koniec lat siedemdziesiątych, w którym jako nastolatek usłyszałem po raz pierwszy Marsz Lotników, tę skoczną melodię i słowa pełne dumy z bycia lotnikiem, bycia zdobywcą przestrzeni. Od Marsza Lotników zaczynał się program telewizyjny (nazwy już niestety nie pamiętam – może ktoś z czytelników zapamiętał ją ?) o lataniu, lotnictwie, modelarstwie i kosmonautyce. Pamiętam pospieszne powroty ze szkoły w soboty, aby móc obejrzeć ten pasjonujący program (występowali w nim m.in. weterani latający w polskich dywizjonach na Zachodzie)

Uwaga!!! Jest to unikalne oryginalne nagranie Marsza Lotników wydanego w 1934 r. śpiewanego przez Chór Juranda.
Nagranie pochodzi z płyty „Pieśni Niepodległej Polski” wydanej nakładem 4ever Music nr katalogowy 075; EAN 5907476693628.

 

Współczesna wersja Marsza Lotników
Źródło www.prezydent.pl

  Marsz Lotników narodził się w latach trzydziestych XX wieku na fali entuzjazmu i zachwytu społecznego ówczesnym lotnictwem zarówno sportowym jak i wojskowym. Początek lat 30-tych to okres, w którym zaczęły powstawać w Polsce nowoczesne konstrukcje samolotów, Polscy piloci zaczęli odnosić sukcesy w międzynarodowych zawodach. Któż nie zna nazwisk: Bolesław Orliński, Stanisław Skarżyński, Franciszek Żwirko, Stanisław Wigura, Jerzy Bajan czy też Gustaw Pokrzywka. W takiej atmosferze powstawał Marsz Lotników a twórcami tego utworu były nieprzeciętne osoby. Autorem muzyki wzorowanej na melodii pochodzącej z czasów Insurekcji Kościuszkowskiej z 1794 r. był por pil Stanisław Latwis, zaś autorką słów Aleksandra Zasuszanka.

  Marsz Lotników jako hymn lotnictwa polskiego po raz pierwszy został oficjalnie zagrany w dniu 10 października 1937 r. przy okazji uroczystości 10-lecia powstania Centrum Wyszkolenia Oficerów Lotnictwa w Dęblinie. Świadkiem tego podniosłego momentu niestety nie mógł być już jego twórca. Stanisław Latwis, zginął w wypadku lotniczym w połowie 1935 r.

  Piękno kompozycji i siła tekstu sprawiły, że Marsz Lotników do dzisiaj pozostał hymnem polskiego lotnictwa i często jest grany przy okazji wielu uroczystości.

Twórcy utworu

Por pil Stanisław Latwis

  Urodził  się 19 czerwca 1906 r. w Stanisławowie. Od najmłodszych lat wykazywał zainteresowanie muzyką dziedzicząc po matce zdolności w tym kierunku. Grał na fortepianie zanim nauczył się czytać. W Wilnie uczęszczał do szkoły średniej i w 1924 r rozpoczął studia na tamtejszym Uniwersytecie Stefana Batorego. W okresie tym fascynacja lataniem w pełni się już u niego rozwinęła i był pewien, co chciałby robić w przyszłości. Jednakże jego droga do latania nie była prosta i standardowa. Wymagała od niego wiele poświęcenia, niezłomności charakteru i konsekwencji w działaniu. Pierwsze jego loty jeszcze pasażerskie miału miejsce na wileńskim lotnisku na Porubanku. Nieodzowną uczestniczką jego pierwszych kroków w lotnictwie była najstarsza siostra Halina.

  Myśl o lataniu nie dawała Stanisławowi Latwisowi spokoju i do spełnienie swoich marzeń pragnął wykorzystać swoje powołanie do Szkoły Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej. Będąc tam zgłosił swój akces do służby w lotnictwie. Jednakże lekarskie badania lotnicze wykazały, że ma problemy z sercem. Orzeczenie lekarskie „Zdolny do służby w powietrzu jako pilot z zastrzeżeniem” dla kogoś innego oznaczałoby poddanie się i wycofanie się ze swoich marzeń, jednakże tak nie było w przypadku Stanisława Latwisa. Skoro oficjalna droga do latania była dla niego zamknięta postanowił poszukać jej samodzielnie poza przyjętymi procedurami.

 

 
Por pil Stanisław Latwis
źródło: Jerzy Pawlak "Polskie eskadry w latach 1918 - 1939", Warszawa 1989
„Szczupły, zgrabny, więcej niż  średniego wzrostu, twarz miał pociągłą, duże, szare, bardzo głęboko osadzone oczy, wysokie, jasne czoło, nos wąski, wydatny i usta skłonne do uśmiechu.” – Janusz Meissner „Pilot gwiaździstego Znaku”

 

  W 1927 r. przeniósł się do Szkoły Podchorążych Inżynierii w Warszawie. Chciał zostać zawodowym oficerem cały czas licząc na możliwość dostania się do szkoły lotniczej. Sam rozpoczął naukę przedmiotów według programu Oficerskiej Szkoły Lotnictwa. Z przedmiotów Szkoły Podchorążych Inżynierii najchętniej uczył się (trzeba dodać, że uczył się bardzo dobrze) przedmiotów, które mogłyby być przydatne w lotnictwie jak wytrzymałość materiałów, maszynoznawstwo, rysunek techniczny. Urlopy swoje poświęcał na bezpłatne praktyki w warsztatach lotniczych. W okresie późniejszym te umiejętności techniczne Stanisław Latwis wykorzystał z powodzeniem w swojej służbie w lotnictwie.

  W czasie nauki w Szkole Podchorążych Inżynierii Stanisław Latwis złożył podanie o przeniesienie do Oficerskiej Szkoły Lotniczej w Dębline. Czekając na decyzję w tej sprawie w 1930 r. ukończył Szkołę Inżynierii stając się podporucznikiem saperów. Pierwszy przydział służbowy dostał do Batalionu Silnikowego w Modlinie. Nie był to oczywiście wymarzony przez niego rodzaj służby wojskowej. Stanisław Latwis postanowił zgłosić się do Dowództwa Lotnictwa próbując przekonać urzędników aby pozytywnie zaakceptowali jego podanie o przeniesienie do lotnictwa.Według opisu Janusza Meissnera tak przebiegała rozmowa z jednym z oficerów:

„ – Teraz jest za późno – przerwał mu major obojętnie. Wtedy Latwis rzucił swój atut:

- Panie majorze, ja mogę natychmiast zdać egzaminy teoretyczne z całego dwuletniego kursu Centrum Wyszkolenia Lotniczego. Jestem gotów …

- Coo ? – zdumiał się referent .

- Tak jest. Proszę  mnie przedstawić do raportu u pana generała. Ja muszę być w lotnictwie. Dziś mogę zdawać.”

  Szef Departamentu Aeronautyki Ministerstwa Spraw Wojskowych widząc taki zapał młodego człowieka zgodził się, aby Stanisław Latwis złożył egzaminy ze wszystkich przedmiotów teoretycznych i jeżeli je zaliczy zostanie przyjęty na staż do Dęblina celem zdania egzaminów praktycznych z pilotażu. Było to wyjątkiem i odstępstwem od oficjalnych reguł, jedynym takim przypadkiem w okresie międzywojennym !

  Latwis zdał wszystkie egzaminy z ponad dwudziestu lotniczych przedmiotów i został przyjęty do CWL ! Co więcej został on od razu asystentem nauczyciela i dostał pozwolenie na prowadzenie wykładów dla podchorążych z zakresu silników lotniczych. W tym okresie również rozpoczęła się wielka przyjaźń pomiędzy Latwisem a Januszem Meissnerem, jednym z instruktorów pilotażu w Dęblinie zarazem znakomitym pisarzem lotniczych opowieści. Latwis cały czas dążył do tego aby latać. Uzyskał licencję pilota samolotowego w Aeroklubie Warszawskim a po odbyciu lotów warunkowych w marcu 1931 r. został pilotem wojskowym.

  Zgodnie z rozkazem nr 219/32 z dnia 29/09/1932 r. Stanisław Latwis otrzymał przydział do 113 Eskadry Nocnej 1 Pułku Lotniczego w Warszawie. W tej jednostce latał na samolotach Potez XXV. Jego ambicją było stać się pilotem myśliwskim. W latach 1932-1933 odbył w Grudziądzu kurs pilotów myśliwskich. Miał opinię zdolnego pilota, jednakże na pełne uznanie musiał sobie zasłużyć ciężką pracą. Na początku 1934 r. Latwis został awansowany do stopnia porucznika pilota. Równocześnie został wskazany, ku jego zdziwieniu, do kadry narodowej przygotowującej się do zawodów Challange 1934. W ramach przygotowań uczestniczył m.in w kursie szybowcowym. Niestety nie został zakwalifikowany do udziału w samych zawodach. Miał jednakże swój udział w zwycięstwie polskich załóg odpowiadając za obsługę techniczną afrykańskiego odcinka zawodów. Tam m.in. przydały się jego umiejętności techniczne naprawiając na pustyni uszkodzony silnik jednej z polskich załóg.

  W tym okresie dowódca 111 Eskadry Myśliwskiej por pil Józef Kępiński wystąpił z inicjatywą napisania pieśni dla tej eskadry wywodzącej się ze słynnej 7 Eskadry Myśliwskiej im. Tadeusza Kościuszki. Skutkiem tego było opracowanie melodii przez uzdolnionego muzycznie Latwisa, do której tekst napisała Aleksandra Zasuszanka - polonistka i pasjonatka lotnictwa. Zwycięstwo polskich załóg w Challange 1934 spowodowało, że utwór został spopularyzowany. Polskie Radio po raz pierwszy nadało Marsz Lotników 22 lipca 1934 r. Utwór opracowany został na fortepian, chór i orkiestrę. W 1934 r. wytwórnia „Syrena-Electro” wydała na płycie ten utwór wykonywany przez bardzo popularny w okresie międzywojennym kwartet Chór Juranda nagrany z towarzyszeniem orkiestry Syrena-Rekord.

  W marcu 1935 r. Stanisław Latwis oddelegowany został jako instruktor-pilot do grupy oficerów-obserwatorów 1 Pułku Lotniczego skierowanych na kurs pilotażu. Szkolenie było bardzo intensywne, nierzadko Latwis spał tylko po 4 godziny na dobę.

  Por. pilot Stanisław Latwis zginął śmiercią lotnika 29 maja 1935 podczas szkolenia ppor.obs. Wilhelma Hofmokla-Ostrowskiego, ich samolot spadł w korkociągu z wysokości 200m. Ostatni lot odbył na samolocie Potez XVA2 nr 40.87 (oznaczenie boczne 9) wyprodukowanym przez Zakłady Mechaniczne Plage i Laśkiewicz.

Grób Stanisława Latwisa znajduje się na Wojskowym Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

  Jego przyjaciel lotnik Janusz Meissner, poświęcił Stanisławowi Latwisowi książkę "Pilot gwiaździstego znaku" napisaną w maju 1939 r. Jest to lektura obowiązkowa dla każdego miłośnika lotnictwa ! Dzięki tej książce można się dowiedzieć wielu fascynujących zdarzeń z życia naszego bohatera np. dlaczego na Stanisława Latwisa wołano „Prywatniak”. Kto czytał ten wie…

 

Okładka książki „Pilot gwiaździstego znaku” autorstwa Janusza Meissnera 

Aleksandra Zasuszanka

  Jest autorką tekstu Marsza Lotników. Urodziła się 7 grudnia 1906 w Książu Wielkim. Zmarła 13 stycznia 1989 w Kielcach. Szkołę średnią ukończyła w Kielcach. Studiowała polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Później została nauczycielką języka polskiego w II Żeńskim Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego w Warszawie. Jej wielka pasją całego życia było lotnictwo. Pisywała artykuły na tematy lotnicze, organizowała koła LOPP. Jej dziełem jest korekta księgi pamiątkowej „Ku czci poległych lotników”, wydanej w 1933 r. z okazji odsłonięcia pomnika „Lotnika” w Warszawie. W roku 1939 wraz z mężem kpt. obs. Krzysztofem Dobrowolskim wyjechała do Wielkiej Brytanii. Pełniła tam rolę korespondenta prasowego piszącego o polskich lotnikach. Była matką chrzestną sztandaru polskich lotników, który dotarł do Anglii z okupowanego kraju. W 1947 znalazła się w Polsce i dalej realizowała swoje lotnicze pasje w Aeroklubie Kieleckim. Pracowała jako kustosz w Muzeum Świętokrzyskim. Zorganizowała trzy muzea literackie: Sienkiewicza w Oblęgorku, Żeromskiego w Kielcach oraz Kochanowskiego w Czarnolesie. Pochowana jest w grobie rodzinnym na Starym Cmentarzu w Kielcach.

Pamięć

  19 czerwca 2006 roku w setną rocznicę urodzin Stanisława Latwisa, na jego grobie na Wojskowym Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie odsłonięty został pomnik zbudowany dzięki inicjatywie Warszawskiego Klubu Seniorów Lotnictwa. Jest to zarazem miejsce wiecznego spoczynku najbliższej rodziny Stanisława Latwisa w tym siostry Haliny, która była przy początkach pasji swojego brata.

 

 

  Odwiedzając grób Stanisława Latwisa w listopadzie 2009 r. spostrzegłem, że wyraźnie wyróżnia się spośród równych rzędów grobów i znajduje się on pośrodku alejki. Jest to dla mnie pewien symbol człowieka i jego życia, który zawsze wytrwale podążał swoimi jakże nietypowymi drogami do gwiazd.